محرم و تداوم آیین‌های ایران باستان

2

آیین چیست؟ چگونه آیین‌ها، رازگونه مردم را به سوی تداوم و بازسازی و بازخوانی وقایع رهنمون می‌کنند؟

در این مقاله به تاریخچه و ریشه یابی آداب و رسوم ماه محرم در آیین‌های ایران باستان می‌پردازیم. برای اطمینان از صحت و راستی مطالب، بیشترین بخش این مقاله را از کتاب ارزشمند نمایش در ایران، نوشته استاد بهرام بیضایی برای شما گرداوری کرده‌ایم.

برگزاری دسته‌های سوگواری در ایران باستان

برگزاری دسته‌های سوگواری در ایران باستان
دسته‌های عزاداری در محرم

برگزاری دسته‌های سوگواری در ایران، سابقه‌ای طولانی دارد که آیین‌های کین سیاوش، کین زریر و کین ایرج نمونه‌های بارزی از این پیشینه هستند. و البته هیچ بعید نیست که این سنت‌ها نتیجه همان روحیه عزاداری باشد که حین انتقال برخی عناصر فرهنگ بین النهرین به ایران، به سرزمین ما رسیده است.

اما دسته‌های عزاداری اسلامی بنابر استنتاج خیلی‌ها از زمان عضد الدوله دیلمی، علنی شد و در زمان صفویه و بعدها قاجاریه توسعه یافت و شکل‌های تازه‌تری پیدا کرد که هنوز هم به قوت خود پابرجاست.

سیاووش پسر کیکاووس در جنگی نابرابر و در اوج مظلومیت، در حالی که اندیشه‌ای جز صلح و دوستی در سر نداشت، بیش از سه هزار سال پیش به قتل رسید. ایرج پسر پاک و مقدس فریدون بخاطر حسادت برادران خود تور و سلم بیش از چهار سال پیش به قتل رسید. و زریر برادر گشتاسپ، پسر لهراسپ و عموی اسفندیار مشهور داستان‌های شاهنامه نیز، در جنگی با توران قربانی سیاست‌های ترویج دین زرتشتی شده و به ناحق کشته شد.

همه این‌ها به نوعی عاشورا و کربلای نیاکان ما در هزاره‌های پیشین بوده‌اند. نکته جالب‌تر این است که بسیاری از وقایع باستانی در داستان‌های ذکر شده، عیناً یا با تغییرات بسیار اندکی به نام وقایع عاشورا و کربلا، امروزه در عزاداری‌ها نوحه خوانی‌های ماه محرم هنوز گفته می‌شود و حس همدلی و شفقت را در مردم بر می‌انگیزد.

جادوی آیین‌ها همین جاست که با برانگیختن احساسات گوناگون در میان مردمان یک سرزمین، خاطرات گذشته و تاریخ آن ملت را در هر شرایطی و به هر قیمتی حفظ می‌کند. یکی از این شباهت‌های جالب، داستان مرگ فردی به نام گرامی کرت در کتاب یادگار زریران است که به خط و زبان پهلوی، از حدود سه هزار سال قبل به جا مانده.

در این داستان، گرامی کرت به جهت احترام و ارزش درفش کاویان، وقتی این درفش را فرو افتاده می‌بیند، آن را از مین بلند می‌کند، دشمن دست او را نشانه می‌رود و باز درفش بر زمین می افتد. گرامی کرت با دست دیگرش درفش را برمی افرازد و باز دشمن دست دیگر او را نیز قطع می‌کند. این بار گرامی، درفش را به دندان می‌گیرد تا کسی آن را به عنوان پرچم ایران، فرو افتاده و غلتیده بر خاک نبیند. این داستان به روشنی یادآور ماجرای حضرت عباس در صحرای کربلا و مشک آب ایشان است.

مذهب شیعه و ایرانیان پس از اسلام

مذهب شیعه و ایرانیان پس از اسلام
مذهب شیعه و ایرانیان پس از اسلام

از هنگام تسلط اعراب بر ایران، ایرانیان همیشه فرصتی می‌جستند تا خود را از این سلطه رها کنند. پیدایش نهضت‌های مقاومت و فرقه‌های ایرانی که دشمنان دستگاه مرکزی قلمروی عربی اموییان و بعدها حتی عباسی بودند، از نتیجه‌های این کوشش بود.

یکی از بهانه‌های مخالفت ایرانیان، موضوع غصب خلافت بود توسط افرادی که از خاندان پیامبر نبودند. ایرانیان در برابر این خلفا از افراد خاندان پیامبر و نسل ایشان حمایت کردند و به این ترتیب فرقه معتبری به وجود آوردند که با نام شیعه، خود را از فرقه‌های معتقد به دستگاه خلافت، به ویژه سنی‌ها، جدا کنند.

روابط ایرانیان با اعراب پس از جنگ

روابط ایرانیان با اعراب پس از جنگ
روابط ایرانیان با اعراب پس از جنگ

ایرانیان شاید نزدیکی به دوره خاندان پیامبر را از آن جهت حس می‌کردند که یکی از همدمان پیامبر یعنی سلمان، اهل ایران بوده است. یا چون پیامبر در حدیثی از انوشیروان، یکی از شاهان ساسانی به احترام یاد کردند. یا آنکه باور دارند حضرت علی با فروش برده وار دختران اسیر یزدگرد سوم، پس از جنگ و تسلط اعراب بر ایران، مخالفت کرده و هر یک از این دختران را با احترام به همسری یکی از بزرگان عرب درآورده است.

همچنین ایرانیان قاتل عمر را شخصی ایرانی می‌دانند و مهم‌تر از همه اینکه، شهربانو همسر امام حسین، ایرانی و یکی از دختران یزدگرد سوم بوده است. شهربانو دختر آخرین پادشاه ساسانی، همسر امام حسین و مادر امام زین العابدین است. در نتیجه این بانو مادربزرگ امامان پنجم تا دوازدهم شیعیان محسوب می‌شوند و ایرانی الاصل هستند.

خاندان صفوی و رونق آیین‌های محرم

خاندان صفوی و رونق آیین‌های محرم
خاندان صفوی و رونق آیین‌های محرم

به هر حال جانب داری از خاندان رسالت، همیشه یک سرپوش مذهبی بود برای نهضت‌های سیاسی ضد عربی در ایران. زیرکانه‌ترین استفاده از این سرپوش را صفوی‌ها کردند در آن هنگام که با رسمی کردن مذهب شیعه و برانگیختن احساسات مذهبی مردم، علیه عثمانیان سنی مذهب، وحدتی به این سرزمین و مردمش دادند و به قلمروی خود نیز استقلال بخشیدند.

پیدایش یا تحول و تکامل تعزیه و آیین‌های عزاداری برای خاندان پیامبر از نتیجه این استقلال سیاسی و مذهبی بود. صفوی‌ها که می‌خواستند این علم را برپا نگه دارند، از اشعار و نوحه‌های مذهبی، معماری مذهبی و همچنین دسته‌های نمایشی مذهبی حمایت چشمگیری به عمل آوردند.

به همین دلیل در پایتخت صفوی‌ها یعنی اصفهان، کار دسته گردانی به منتهای عظمت خود رسید. تا آنجا که تماشاگران ساکن، دسته عظیم و صامتی را سان می‌دیدند که گذشتنش از بامداد تا شامگاه به طول می‌انجامید. در این دسته‌ها صحنه‌هایی از بدو خلقت تا زیارت کردن شیعیان از مرقد امام هشتم تدارک دیده شده بود. این دسته تا نیم قرن پیش هنوز در اصفهان اجرا می‌شدند.

نذری‌ها و مهمانی‌های ماه محرم

نذری‌ها و مهمانی‌های ماه محرم
نذری‌ها و مهمانی‌های ماه محرم

به تدریج بر اثر پیدایش ثبات و آرامش نسبی، یک طبقه مرفه یا حتی متوسط از بازرگانان و کاسبکاران به وجود آمدند که به پیروی از اقتضای زمان، شاید برای نمایش اعتبار خود، و شاید هم به قصد ثوابکاری و جلب آمرزش اُخروی، کمک‌های مالی فراوان به این گونه دسته‌های مذهبی که هر ساله توسعه می‌یافت، می‌کردند. خرجی‌ها و مراسم‌های پذیرایی ماه محرم نیز ادامه همین ماجراست.

سیاه پوشی و بستن بازارها

سیاه پوشی و بستن بازارها
سیاه پوشی و بستن بازارها

در تاریخ ابن کثیر شامی، آمده است که معزالدوله احمد بن بویه در بغداد در دهه اول محرم امر کرد که تمامی بازارهای بغداد را بسته و سیاه عزا بپوشند و به عزاداری سیدالشهدا بپردازند. چون این قاعده در بغداد رسم نبود، علماء اهل سنت آن را بدعتی بزرگ دانستند و چون بر معزالدوله سلطه‌ای نداشتند، به ناچار تسلیم شدند.

بعد از آن هر ساله تا انقراض دولت دیالمه شیعیان، در ده روز اول محرم در همهٔ سرزمین‌های شیعه نشین، رسوم عزاداری به جا آورده می‌شد و در بغداد هم این رسم تا اوایل دوره سلجوقی برقرار بود. البته از آنجا که آیین‌های عزاداری در طی زمان، به تدریج و بر پایه پذیرش شرایط و موقعیت‌های تاریخی توسط مردم به وجود می‌آید، نه یک باره و به فرمان کسی، می‌توان از این مطلب تنها این برداشت را کرد که سیاه پوشیدن و بازار بستن در ماه محرم بنا به دستور معزالدوله مرسوم شده است.

محرم، ماه شور و اشتیاق

ماه محرم و تمامی آیین‌های آن اعم از دسته گردانی‌ها، روضه خوانی‌ها، تعذیه ها و پذیرایی‌ها، همگی تداوم آیین‌های کهن و چند هزارساله هستند که هرسال در ده روز اول این ماه توسط مردم و مذهبیان با شور و شوق خاصی اجرا می‌شوند.

این آیین‌ها در هر کدام از نقاط مختلف ایران با آداب و رسوم متفاوت و منحصر به فردی اجرا می‌شوند. جذابیت‌ها و تفاوت‌های اجرایی آداب و رسوم محرم به حدی است که همه ساله گردشگران زیادی، از سراسر ایران و حتی جهان برای تماشا و تهیه گزارش از این آداب و رسوم، به شهرهای مختلف ایران سفر می‌کنند.

اگر اهل سفر هستید، پیشنهاد سایت هوزاس به شما این است که روزهای عزاداری محرم را هر سال در یکی از شهرهای ایران بگذرانید و از تنوع و جذابیت آیین‌های نمایشی محرم شگفت زده شوید.

همچنین سایت هوزاس می‌تواند بهترین و امن‌ترین اقامتگاه‌ها را در تمام شهرهای ایران به شما پیشنهاد کند. فقط کافی است چند روز پیش از سفرتان، از بخش رزرو آنلاین ویلا و اقامتگاه، اقامتگاه مورد نظرتان را در شهر مقصد انتخاب و سفارش خود را ثبت کنید.

امیدواریم که توانسته باشیم در این مقاله، تا حدودی ریشه‌های آیین‌های ماه محرم و تاریخچه آداب و رسوم مربوط به آن را معرفی کنیم.

از این نوشته خوشتان آمده؟

خوشحال می‌شویم ما رو لایک کنین و انگیزه بیشتر بدین! 😊🙏

2

یک پاسخ

نظر شما چیست؟

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد. * فیلدهای ستاره‌دار الزامی هستند.

Shopping Basket